Do czego wykorzystać olej rydzowy i jakie są jego właściwości?

100% naturalny zimnotłoczony olej rydzowy

Na rynku dostępna jest cała gama olejów roślinnych. Po jakie sięgać? Warto zwracać uwagę nie tylko na smak i możliwość zastosowania, ale i na jakość oraz wartości odżywcze. W tym kontekście ważne jest przede wszystkim rozróżnienie między tłuszczami rafinowanymi a tłoczonymi na zimno. O ile oleje rafinowane mają szerokie zastosowanie kulinarne, to właśnie oleje nierafinowane, tłoczone na zimno są lepszym wyborem, jeśli szukamy wartościowego uzupełnienia diety. Posiadają bowiem zdecydowanie więcej substancji odżywczych niż oleje tłoczone na gorąco i poddawane rafinacji.

Jednym z najbardziej wartościowych, chociaż nie tak popularnym jak chociażby olej lniany, jest zimnotłoczony olej rydzowy pozyskiwany z nasion lnianki siewnej (Camelina sativa). Czym charakteryzuje się olej rydzowy, co go wyróżnia i jak można go wykorzystać? Sprawdź!

Czy wiesz, że nasze 100% naturalne zimnotłoczone oleje mogą pomóc Ci w dbaniu o zdrowie?

Olej rydzowy – co to za tłuszcz?

Nazwa oleju może być myląca, bo choć jednoznacznie przywołuje skojarzenia z popularnym leśnym grzybem, nie ma z nim nic wspólnego. Olej rydzowy powstaje z lnianki siewnej (Camelina sativa), zwanej również licznikiem, lennicą, ryżykiem lub właśnie rydzem. Lnianka należy do rodziny kapustowatych. Jest wyjątkowo niewymagająca i dobrze radzi sobie nawet na ubogich, mało atrakcyjnych glebach. Znana jest od wieków, a jej największe rodzime plantacje znajdują się na terenie Wielkopolski. To właśnie to województwo słynie z oleju rydzowego. Nie oznacza to jednak, że tylko na tym obszarze znajdziemy tłocznie – zarówno mniejsze, jak i większe zakłady wytwarzające olej rydzowy powstają dzisiaj na terenie całej Polski. Warto wspomnieć, że zimnotłoczony olej rydzowy w 2009 roku został wpisany do unijnego rejestru Gwarantowanych Tradycyjnych Specjalności (GTS), co potwierdza jego głęboko zakorzenioną tradycję i unikalny charakter.

Olej z lnianki wyróżnia się głęboką barwą – złocistą, złocistozieloną lub nawet brunatną – oraz charakterystycznym smakiem – lekko orzechowym lub cebulowym. Odcień i aromat zależą od odmiany licznika, jakiego użyto do wytłoczenia tłuszczu.

Olej rydzowy – jakie cenne substancje posiada?

Olej rydzowy był przez wieki nieodłącznym elementem polskiej kuchni. Przez ostatnie lata nieco popadł w zapomnienie, jednak dzisiaj wraca na stoły – i to z bardzo konkretnych powodów. Warto po niego sięgać nie tylko ze względu na walory smakowe, ale przede wszystkim dlatego, że zawiera on szereg cennych substancji, które mogą korzystnie oddziaływać na organizm. Pod względem składu jest jednym z najbardziej wartościowych olejów roślinnych.

Profil kwasów tłuszczowych. To właśnie profil tłuszczowy wyróżnia olej rydzowy na tle innych olejów roślinnych. Aż ok. 90% jego składu stanowią nienasycone kwasy tłuszczowe, ważne m.in. dla prawidłowego funkcjonowania układu sercowo-naczyniowego, z czego ok. 60% to niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), których organizm ludzki nie jest w stanie syntetyzować – dlatego tak ważne jest dostarczanie ich w pożywieniu. Ze względu na niską zawartość tłuszczów nasyconych, których spożywanie w nadmiarze może przyczyniać się do rozwoju chorób krążenia, olej rydzowy może stanowić korzystny element zbilansowanej diety sprzyjającej profilaktyce tych schorzeń.

W oleju rydzowym znajdziemy przede wszystkim:

• kwas α-linolenowy (omega-3) – ok. 30–40%,
• kwas linolowy (omega-6) – ok. 15–20%,
• kwas oleinowy (omega-9) – ok. 15–20%,
• kwas eikozenowy (omega-9) – ok. 15–20%.

Sterole roślinne. Olej rydzowy zawiera sterole roślinne (fitosterole). Strukturalnie przypominają one cholesterol. Ich budowa sprawia, że konkurują z cholesterolem o wchłanianie w jelitach. Regularne spożywanie fitosteroli może przyczyniać się do obniżenia poziomu „złego" cholesterolu LDL we krwi – co zostało potwierdzone w badaniach klinicznych i uznawane jest przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Sterole wykazują również działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

Związki fenolowe. Związki fenolowe obecne w oleju rydzowym to naturalne substancje o działaniu antyoksydacyjnym. Przeciwutleniacze pełnią istotną rolę w ochronie organizmu przed stresem oksydacyjnym. Ich działanie polega na neutralizowaniu wolnych rodników, które mogą przyczyniać się do uszkodzeń komórek i przyspieszania procesów starzenia. Obecność tych związków w diecie może wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu.

Witamina E. Olej rydzowy jest naturalnym źródłem witaminy E (tokoferoli) – silnego antyoksydantu, który chroni komórki przed działaniem wolnych rodników. Oprócz tego wzmacnia i uelastycznia naczynia krwionośne, a także obniża krzepliwość krwi[1]. Niedobór witaminy E w organizmie może zwiększać ryzyko wystąpienia chorób infekcyjnych, sercowo-naczyniowych oraz procesów zapalnych[2].

Karotenoidy. Charakterystyczny, złoto-rdzawy lub czerwonobrunatny kolor oleju rydzowego wynika z obecności naturalnych barwników roślinnych – karotenoidów. Olej rydzowy wyróżnia się wysokim stężeniem tych związków. Odpowiadają one nie tylko za wyrazistą barwę. Wykazują też właściwości antyoksydacyjne i mogą być przekształcane w organizmie w witaminę A.

Chociaż olej rydzowy jest produktem wysokokalorycznym (dostarcza ok. 884 kcal na 100 ml), bogaty skład sprawia, że jego regularne, ale umiarkowane spożywanie może przynosić wymierne korzyści zdrowotne. Chociaż badania nad olejem rydzowym wciąż są ograniczone, a jego właściwości nie zostały jeszcze w pełni poznane, dotychczasowe wyniki wydają się być warte uwagi. Sugerują one m.in., że olej rydzowy może wykazywać właściwości kardioprotekcyjne i korzystnie wpływać na profil lipidowy[3].

Powstały z nasion lnianki olej rydzowy tłoczony na zimno składa się aż w 90% z nienasyconych kwasów tłuszczowych, z czego ponad połowa to kwasy omega-3 i kwasy omega-6, które... Czytaj dalej

Olej rydzowy – właściwości

Olej rydzowy jest źródłem cennych składników bioaktywnych – sprawdzi się jako uzupełnienie zbilansowanej diety. Dlaczego warto po niego sięgać?

Olej rydzowy a wzrok

Olej rydzowy jest naturalnym źródłem karotenoidów – naturalnych związków roślinnych, które organizm może przekształcić w witaminę A. Jest ona niezbędna do prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku. Witamina A uczestniczy w produkcji rodopsyny – barwnika wzrokowego znajdującego się w fotoreceptorach siatkówki oka, odpowiedzialnych za widzenie w warunkach słabego oświetlenia. Jej niedobór może prowadzić do tzw. kurzej ślepoty, czyli trudności z widzeniem po zmroku. Karotenoidy w diecie wspierają utrzymanie wzroku w dobrej kondycji. Trzeba jednak podkreślić, że olej rydzowy stanowi jedynie uzupełnienie diety, ale nie jest samodzielnym środkiem na problemy z narządem wzroku. Osoby z zaburzeniami widzenia powinny skonsultować się z lekarzem okulistą.

Olej rydzowy na naturalne wsparcie odporności

Dieta wpływa na naszą odporność. Zbilansowane posiłki dostarczają budulca dla komórek odpornościowych i wspierają mikrobiom jelitowy, który w dużym stopniu wpływa na funkcjonowanie układu immunologicznego. Zarówno niedobory, jak i nadmiar kalorii mogą negatywnie wpływać na odporność. Olej rydzowy jest dobrym źródłem ważnych składników, m.in. nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, witaminy E, karotenoidów i związków fenolowych. Kwasy omega-3 wykazują właściwości przeciwzapalne, z kolei substancje będące antyoksydantami neutralizują stres oksydacyjny osłabiający naturalne mechanizmy obronne organizmu.

Olej rydzowy a trawienie

Olej rydzowy może pozytywnie wpływać na prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego. Tłuszcze roślinne naturalnie pobudzają pęcherzyk żółciowy do wydzielania żółci – substancji niezbędnej do emulgacji i wchłaniania tłuszczów w jelicie cienkim. Warto jednak pamiętać, że olej rydzowy to produkt spożywczy, a nie środek leczniczy. Osoby zmagające się z chorobami wątroby, pęcherzyka żółciowego lub innymi schorzeniami układu pokarmowego powinny skonsultować swoją dietę z lekarzem lub dietetykiem.

Olej rydzowy a układ sercowo-naczyniowy

Kwasy tłuszczowe omega-3 korzystnie wpływają na układ sercowo-naczyniowy. Badania wskazują, że ich spożycie może przyczyniać się do utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego, obniżenia poziomu trójglicerydów we krwi oraz zmniejszenia ryzyka stanów zapalnych w naczyniach. Co istotne, efekty te obserwowane są w kontekście całościowo zbilansowanej diety. Olej rydzowy, jako jedno z bogatszych roślinnych źródeł kwasu α-linolenowego (ALA), może stanowić wartościowy element diety wspierającej zdrowie serca i naczyń krwionośnych. Nie powinien być natomiast traktowany jako samodzielny środek regulujący ciśnienie.

Olej rydzowy a cholesterol

Prowadzone dotychczas badania potwierdzają, że olej rydzowy ma korzystny wpływ na profil lipidowy krwi – a konkretnie na poziom frakcji „złego" cholesterolu LDL. W jednym z nich obserwowano wpływ spożywania olejów roślinnych (oleju rydzowego, oliwy z oliwek, oleju rzepakowego) u osób z hiperlipidemią. Spożycie 30 g oleju rydzowego przez 6 tygodni skutkowało obniżeniem poziomu cholesterolu LDL o ok. 12,2% – wynik ten był lepszy niż w grupach spożywających oliwę z oliwek (– 7,7%) i olej rzepakowy (– 5,4%)[4]. Wyniki potwierdziła także metaanaliza 7 badań klinicznych z udziałem 428 uczestników, opublikowana w grudniu 2022 r. w piśmie Lipids in Health and Disease[5]. Wykazała ona, że spożycie oleju rydzowego istotnie poprawia całkowity profil lipidowy – szczególnie przy kuracjach trwających ponad 8 tygodni i dawkach poniżej 30 g dziennie. Autorzy metaanalizy podkreślają jednak, że wyniki badań różnią się między sobą, a dowody – choć obiecujące – nie są jeszcze w pełni jednoznaczne. Trzeba też pamiętać, że olej rydzowy nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani konsultacji z lekarzem w przypadku podwyższonego cholesterolu.

Olej rydzowy a gospodarka glukozowa

Coraz więcej uwagi w badaniach nad olejem rydzowym poświęca się jego potencjalnemu wpływowi na gospodarkę glukozową. Okazuje się, że zastąpienie w diecie nasyconych kwasów tłuszczowych kwasami wielonienasyconymi – do których należy kwas alfa-linolenowy – może wpływać na poprawę kontroli glikemii i zmniejszenia insulinooporności. Badania są obiecujące, ale nie świadczą o tym, że olej samodzielnie zapobiega cukrzycy lub ją leczy. Powinien być on traktowany jako uzupełnienie diety wspierającej prawidłowy metabolizm glukozy, bogatej w warzywa, produkty pełnoziarniste i dobrej jakości tłuszcze roślinne, a ubogiej w cukry proste i przetworzoną żywność.

Olej rydzowy a zdrowie układu nerwowego

Olej rydzowy jest dobrym źródłem kwasów tłuszczowych omega-3. Odgrywają one istotną rolę w budowie i funkcjonowaniu układu nerwowego. Błony komórkowe neuronów w dużej mierze zbudowane są z wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, a ich odpowiednia podaż w diecie w perspektywie długoterminowej wspiera pracę mózgu. Nie jest to jednak efekt jednej łyżki oleju spożywanej od czasu do czasu, lecz rezultat konsekwentnie zbilansowanego żywienia.

Olej rydzowy dla skóry

Ze względu na swój skład olej rydzowy bywa stosowany jako naturalny składnik pielęgnacyjny. To m.in. dzięki obecności witaminy E, która nazwana jest witaminą młodości. Jako silny antyoksydant neutralizuje ona wolne rodniki odpowiedzialne za przyspieszone starzenie się komórek skóry. Razem z nienasyconymi kwasami tłuszczowymi mogą wpływać pozytywnie na kondycję skóry. Z kolei stosowanie oleju bezpośrednio na skórę może działać nawilżająco, regenerująco i łagodząco.

Przeczytaj też: „Olej i jego właściwości przeciwzmarszczkowe – czy to możliwe?"

Olej rydzowy w ogrodzie – naturalna ochrona przed kleszczami i szkodnikami

Olej rydzowy to produkt bardzo uniwersalny. Znajduje zastosowanie w kuchni i w pielęgnacji, ale także w ogrodzie. Bywa wykorzystywany jako główny składnik ekologicznych preparatów zwalczających szkodniki ogrodowe, takie jak mszyce, ale także chroniący przed kleszczami. Oblepia roztocza, pajęczaki, owady i inne insekty tłustą powłoką, uniemożliwiając im oddychanie. Najlepiej używać gotowych emulsji lub specjalnych preparatów na bazie oleju rydzowego, które dostępne są w sklepach ogrodniczych. Co ważne, nie spryskujemy nimi ciała – opryskuje się trawy, skupiska krzewów i drzew oraz miejsca zacienione, gdzie najchętniej przebywają kleszcze. Zabieg należy wykonywać wieczorem, poza okresem aktywności pszczół i innych zapylaczy, ponieważ olej może być niebezpieczny również dla owadów pożytecznych. Można go powtarzać co 7–10 dni przez cały sezon aktywności kleszczy.

W produkcji oleju wykorzystujemy nasiona lnianki z Polski, które poddajemy tłoczeniu na zimno... Czytaj dalej

Olej rydzowy – zastosowanie w kuchni

Oleju rydzowego lepiej nie stosować do smażenia czy pieczenia. Chociaż jego punkt dymienia jest stosunkowo wysoki, to właśnie na zimno zachowuje pełnię swoich właściwości odżywczych. Na wysoką temperaturę bardzo wrażliwe są np. nienasycone kwasy tłuszczowe. Długotrwałe podgrzewanie oleju może prowadzić do ich utleniania oraz stopniowej utraty innych składników bioaktywnych.

Olej z licznika doskonale sprawdza się jako dressing do sałatek, baza do dipów, dodatek do pieczywa i past kanapowych. Odrobiną oleju można skropić tuż przed podaniem ziemniaki, ryż lub makaron. Jego charakterystyczny smak znakomicie komponuje się m.in. z warzywami, kaszą gryczaną i jaglaną, ziemniakami, zarówno gotowanymi, jak i pieczonymi, kozim serem i twarogiem. Pamiętaj jednak, że smak oleju rydzowego jest dosyć wyrazisty i intensywniejszy niż np. oleju rzepakowego. Jeśli dopiero zaczynasz przygodę z olejem rydzowym, zacznij od mniejszych ilości.

Produkty z tego artykułu zamówisz tutaj

Olej rydzowy – zastosowanie w kosmetyce

Właściwości oleju rydzowego oraz obecność w nim składników bioaktywnych sprawiają, że znajduje on zastosowanie w kosmetyce. Jak można go wykorzystać?

• Pielęgnacja skóry twarzy i ciała. Możesz stosować olej rydzowy jako lekkie serum lub olejek pielęgnacyjny – samodzielnie lub jako dodatek do kremu, maski lub innego ulubionego kosmetyku, a także jako podkład olejowy przed maseczką algową. Sprawdzi się dobrze do pielęgnacji skóry suchej, szorstkiej, a także z niedoskonałościami. Może sprzyjać łagodzeniu podrażnień. Przed zastosowaniem warto najpierw wykonać test uczuleniowy na małym fragmencie skóry.
• Pielęgnacja włosów. Olej rydzowy chętnie stosowany jest do olejowania włosów. Można nanieść go przed myciem na całą długość lub tylko na końcówki. Składniki zawarte w oleju mogą w naturalny sposób poprawiać wygląd włosów. Ponieważ olej ma dość wyrazisty aromat, a zbyt duża dawka może obciążyć włosy, stosuj go w umiarkowanych ilościach.

Kilka cennych wskazówek i porad na temat oleju rydzowego

Znasz już najważniejsze właściwości i zastosowania oleju rydzowego. Praktyczne wskazówki pomogą Ci w pełni wykorzystać jego potencjał.

Dawkowanie. Nie istnieje jedna uniwersalna dawka odpowiednia dla każdego. Dużo zależy od wieku, stanu zdrowia i celu stosowania oleju. Przyjmuje się jednak, że dla osoby dorosłej optymalna ilość to 1–2 łyżki dziennie. Olej najlepiej spożywać rano – samodzielnie, na łyżeczce, lub jako dodatek do posiłku. Osoby zaczynające stosować olej z lnianki powinny zacząć od mniejszej porcji i stopniowo ją zwiększać, obserwując reakcję organizmu. W przypadku wątpliwości – szczególnie przy współistniejących schorzeniach lub przyjmowanych na stałe lekach – warto skonsultować przyjmowanie oleju i jego dawkowanie z lekarzem lub dietetykiem.

Przechowywanie. Olej z lnianki należy przechowywać w ciemnej, szklanej i szczelnie zamkniętej butelce, najlepiej w lodówce, w temperaturze ok. 4–10°C. Chroni go to przed utlenianiem i przedwczesną utratą właściwości odżywczych. Produkt zimnotłoczony zachowuje przydatność do spożycia zazwyczaj przez 6 miesięcy od daty wytłoczenia – dokładną datę ważności znajdziesz na opakowaniu.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy olej rydzowy jest zrobiony z grzybów?

Nie – to jedno z najczęstszych nieporozumień. Olej rydzowy powstaje z nasion z lnianki siewnej (Camelina sativa), rośliny z rodziny kapustowatych. Nazwa wzięła się od potocznego określenia lnianki – „rydz", które z kolei nawiązuje do rdzawego koloru nasion.

Czym różni się olej lniany od oleju z lnianki (oleju rydzowego)?

Choć obie nazwy brzmią podobnie, to dwie różne rośliny i dwa różne oleje. Olej lniany pochodzi z nasion lnu (Linum usitatissimum), a olej rydzowy – z lnianki siewnej (Camelina sativa). Oleje różnią się profilem kwasów tłuszczowych, smakiem i trwałością. Tłoczony na zimno olej rydzowy ma wyższą zawartość witaminy E, co sprawia, że jest naturalnie stabilniejszy i bardziej odporny na jełczenie niż olej lniany, co wpływa na jego dłuższą trwałość po otwarciu butelki.

Dlaczego różne partie oleju rydzowego mogą mieć różną barwę?

To naturalne zjawisko. Olej tłoczony na zimno może przyjmować barwę od złocistej do brunatnej zależnie od odmiany lnianki, stopnia dojrzałości nasion i sezonu zbioru. Zmienność koloru świadczy o naturalnym charakterze produktu, a nie o jego wadzie.

Co zrobić, jeśli olej rydzowy mi nie smakuje?

Naturalny olej rydzowy ma wyrazisty, charakterystyczny smak – nie każdemu od razu przypada do gustu. Warto zacząć stosowanie od mniejszych ilości. Można dodawać go do innych potraw, np. sałatek, ziemniaków czy kasz, które nieco zamaskują jego aromat. Można też łączyć go z oliwą z oliwek w proporcji 1:1, stopniowo zwiększając udział oleju rydzowego.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze oleju rydzowego?

Jakość oleju rydzowego może znacznie różnić się między produktami dostępnymi na rynku. Przy zakupie warto kierować się kilkoma kryteriami: metoda tłoczenia (szukaj oznaczenia „tłoczony na zimno" – taka metoda produkcji pozwala zachować jego cenne właściwości), skład (powinien zawierać wyłącznie jeden składnik – 100% olej z nasion lnianki siewnej), opakowanie (prawidłowo zapakowany olej rydzowy powinien znajdować się w ciemnej, szklanej butelce, która chroni go przed światłem i utlenianiem), data produkcji i termin ważności (im krótszy czas od wytłoczenia do zakupu, tym lepiej), pochodzenie surowca (warto wybierać oleje z nasion pochodzących z polskich upraw, od producentów transparentnie informujących o źródle surowca).

Pamiętaj, że artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny. Nie może być traktowany jako profesjonalna porada medyczna i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub innym specjalistą.

---

[1] Zielińska A., Nowak I., Tokoferole i tokotrienole jako witamina E, „Chemik" 2014, 68, 7, 585–591.

[2] Szymańska R., Nowicka B., Kruk J., Witamina E – metabolizm i funkcje, „Problemy Nauk Biologicznych" 2009, 58, za: Zielińska A., Nowak I., op. cit.

[3] Karvonen H.M. et al., Effect of alpha-linolenic acid-rich Camelina sativa oil on serum fatty acid composition and serum lipids in hypercholesterolemic subject, „Metabolism" 2002, 51 (10), s. 1253–1260, za: Dzięcioł M., Przysławski J., Ocena wartości odżywczej i aktywności biologicznej wybranych olejów roślinnych dostępnych na rynku polskim w kontekście profilaktyki chorób dietozależnych, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna" – XLVI, 2013, 1, s. 20–26.

[4] Karvonen H.M., et al., op. cit.

[5] Jalili C. et al., Effects of camelina oil supplementation on lipid profile and glycemic control: a systematic review and dose‒response meta-analysis of randomized clinical trials, „Lipids in Health and Disease" 2022, 21:132.